CỔ PHIẾU ĐANG LỖ, TRÁI PHIẾU CHƯA ĐÁO HẠN, CỔ TỨC ĐÃ NHẬN, GIAO DỊCH MUA BÁN LIÊN TỤC – KẾ TOÁN PHẢI XỬ LÝ THẾ NÀO KHI KHÓA SỔ NĂM 2026?
Hiện nay, không ít doanh nghiệp sử dụng nguồn vốn nhàn rỗi để đầu tư cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ hoặc góp vốn vào doanh nghiệp khác.
Tuy nhiên, hoạt động đầu tư chứng khoán có nhiều điểm khác biệt so với hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường.
Đặc biệt, khi lập báo cáo tài chính và quyết toán thuế TNDN cuối năm, doanh nghiệp cần phân biệt rõ:
LÃI, LỖ ĐÃ THỰC HIỆN VÀ LÃI, LỖ CHƯA THỰC HIỆN.
GIÁ GỐC ĐẦU TƯ VÀ GIÁ THỊ TRƯỜNG.
DOANH THU TÀI CHÍNH VÀ THU NHẬP TÍNH THUẾ.
DỰ PHÒNG KẾ TOÁN VÀ CHI PHÍ ĐƯỢC TRỪ KHI TÍNH THUẾ TNDN.
Dưới đây là những nội dung kế toán cần đặc biệt rà soát trước khi khóa sổ năm 2026.
1️⃣ PHÂN LOẠI ĐÚNG KHOẢN ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN
Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, áp dụng đối với năm tài chính bắt đầu từ hoặc sau ngày 01/01/2026, doanh nghiệp cần phân loại khoản đầu tư theo bản chất và mục đích nắm giữ.
TK 121 – CHỨNG KHOÁN KINH DOANH
Phản ánh các khoản chứng khoán được nắm giữ với mục đích kinh doanh, mua bán kiếm lời.
TK 128 – ĐẦU TƯ NẮM GIỮ ĐẾN NGÀY ĐÁO HẠN
Phản ánh các khoản đầu tư đáp ứng điều kiện nắm giữ đến ngày đáo hạn, chẳng hạn một số loại trái phiếu và giấy tờ có giá.
TK 221, TK 222, TK 228
Được xem xét đối với các khoản đầu tư vào công ty con, công ty liên doanh, liên kết hoặc đầu tư khác, tùy bản chất quan hệ sở hữu và điều kiện ghi nhận.
VÍ DỤ:
Doanh nghiệp mua cổ phiếu niêm yết để kinh doanh ngắn hạn.
→ Xem xét ghi nhận vào TK 121.
Doanh nghiệp mua trái phiếu với mục đích và khả năng nắm giữ đến ngày đáo hạn.
→ Xem xét ghi nhận vào TK 128 nếu đáp ứng điều kiện.
📌 KHÔNG PHẢI MỌI KHOẢN MUA CỔ PHIẾU, TRÁI PHIẾU ĐỀU HẠCH TOÁN CHUNG VÀO MỘT TÀI KHOẢN.
2️⃣ ĐỐI CHIẾU SỐ LƯỢNG VÀ GIÁ GỐC CHỨNG KHOÁN CUỐI NĂM
Đây là bước quan trọng trước khi lập báo cáo tài chính.
Kế toán cần đối chiếu:
SỐ LƯỢNG CHỨNG KHOÁN ĐANG NẮM GIỮ
GIÁ GỐC TỪNG MÃ CHỨNG KHOÁN
SỐ LƯỢNG ĐÃ MUA, ĐÃ BÁN
SỐ CHỨNG KHOÁN ĐANG CHỜ THANH TOÁN
CÁC KHOẢN PHÍ GIAO DỊCH
SỐ DƯ TIỀN TẠI TÀI KHOẢN CHỨNG KHOÁN.
VÍ DỤ:
Doanh nghiệp mua 10.000 cổ phiếu với giá 25.000 đồng/cổ phiếu.
Giá trị mua:
10.000 × 25.000 = 250 TRIỆU ĐỒNG.
Kế toán phải theo dõi giá gốc theo quy định, bao gồm việc xử lý các chi phí mua liên quan.
Không được tự ý thay giá gốc bằng giá thị trường cuối năm chỉ vì giá cổ phiếu tăng hoặc giảm.
3️⃣ CỔ PHIẾU GIẢM GIÁ CUỐI NĂM CÓ ĐƯỢC GHI NHẬN LỖ NGAY?
KHÔNG ĐƯỢC TỰ ĐỘNG GHI NHẬN LỖ BÁN CHỨNG KHOÁN KHI CHƯA BÁN.
Ví dụ:
Doanh nghiệp mua cổ phiếu với giá gốc 500 triệu đồng.
Đến ngày lập báo cáo tài chính năm, giá thị trường của khoản đầu tư chỉ còn 420 triệu đồng.
Chênh lệch giảm:
500 − 420 = 80 TRIỆU ĐỒNG.
Nếu doanh nghiệp chưa bán, đây chưa phải khoản lỗ thực hiện từ giao dịch chuyển nhượng.
Tuy nhiên, kế toán phải xem xét việc trích lập dự phòng tổn thất chứng khoán kinh doanh theo quy định.
ĐIỂM CẦN LƯU Ý:
Không phải cứ thị giá giảm 80 triệu đồng thì đương nhiên được đưa toàn bộ 80 triệu đồng vào chi phí được trừ.
Doanh nghiệp phải kiểm tra điều kiện trích lập, giá thị trường dùng làm căn cứ và hồ sơ chứng minh.
📌 LỖ CHƯA THỰC HIỆN VÀ CHI PHÍ DỰ PHÒNG LÀ HAI VẤN ĐỀ CẦN PHÂN BIỆT.
4️⃣ TRÍCH LẬP DỰ PHÒNG GIẢM GIÁ CHỨNG KHOÁN CẦN ĐIỀU KIỆN GÌ?
Theo Thông tư 48/2019/TT-BTC, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC, việc trích lập dự phòng tổn thất đầu tư chứng khoán phải đáp ứng các điều kiện pháp luật.
Đối với nhóm chứng khoán thuộc phạm vi quy định, cần kiểm tra:
CHỨNG KHOÁN THUỘC SỞ HỮU CỦA DOANH NGHIỆP
DO TỔ CHỨC KINH TẾ TRONG NƯỚC PHÁT HÀNH
ĐƯỢC NIÊM YẾT HOẶC ĐĂNG KÝ GIAO DỊCH THEO QUY ĐỊNH
ĐƯỢC TỰ DO MUA BÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG
GIÁ THỊ TRƯỜNG THẤP HƠN GIÁ TRỊ ĐANG HẠCH TOÁN TRÊN SỔ KẾ TOÁN.
Ngoài ra, một số loại trái phiếu như trái phiếu Chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh và trái phiếu chính quyền địa phương không thuộc đối tượng dự phòng giảm giá chứng khoán theo quy định này.
VỀ HẠCH TOÁN:
Doanh nghiệp áp dụng Thông tư 99 cần xem xét TK 229 – Dự phòng tổn thất tài sản, chi tiết phù hợp với khoản đầu tư.
📌 DỰ PHÒNG PHẢI ĐƯỢC XÁC ĐỊNH THEO ĐÚNG QUY ĐỊNH, KHÔNG ĐƯỢC TÙY Ý TRÍCH ĐỂ GIẢM LỢI NHUẬN CUỐI NĂM.
5️⃣ BÁN CỔ PHIẾU CÓ LÃI THÌ GHI NHẬN DOANH THU VÀ THUẾ THẾ NÀO?
Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, khi bán chứng khoán kinh doanh, kế toán xác định kết quả giao dịch và ghi nhận vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính theo quy định.
VÍ DỤ:
Doanh nghiệp mua cổ phiếu với giá gốc:
300 TRIỆU ĐỒNG.
Sau đó bán được:
360 TRIỆU ĐỒNG.
Phí chuyển nhượng hợp lệ:
2 TRIỆU ĐỒNG.
Chênh lệch sau chi phí chuyển nhượng:
360 − 300 − 2 = 58 TRIỆU ĐỒNG.
Đối với thuế TNDN, Điều 14 Nghị định 320/2025/NĐ-CP quy định thu nhập tính thuế từ chuyển nhượng chứng khoán được xác định bằng:
GIÁ BÁN − GIÁ MUA − CHI PHÍ CHUYỂN NHƯỢNG HỢP LỆ.
Trong ví dụ này, thu nhập tính thuế từ giao dịch là 58 triệu đồng, giả sử không có yếu tố điều chỉnh khác.
📌 DOANH NGHIỆP TRONG NƯỚC KHÔNG NÊN NHẦM THUẾ TNDN TỪ CHUYỂN NHƯỢNG CHỨNG KHOÁN VỚI THUẾ TNCN 0,1% TRÊN GIÁ CHUYỂN NHƯỢNG CỦA CÁ NHÂN.
6️⃣ BÁN CHỨNG KHOÁN BỊ LỖ THÌ KẾ TOÁN XỬ LÝ RA SAO?
VÍ DỤ:
Giá gốc khoản đầu tư:
400 TRIỆU ĐỒNG.
Giá bán thực tế:
350 TRIỆU ĐỒNG.
Chi phí chuyển nhượng hợp lệ:
2 TRIỆU ĐỒNG.
Kết quả giao dịch:
350 − 400 − 2 = ÂM 52 TRIỆU ĐỒNG.
Về kế toán, khoản lỗ thực tế được ghi nhận theo hướng dẫn đối với chứng khoán kinh doanh, đồng thời xử lý phần dự phòng đã trích nếu có.
Về thuế TNDN, doanh nghiệp phải xác định khoản thu nhập hoặc lỗ từ hoạt động chuyển nhượng theo quy định và xem xét việc tổng hợp với các hoạt động khác khi xác định nghĩa vụ thuế.
LƯU Ý:
Nếu trước đó đã trích lập dự phòng cho chính khoản chứng khoán này, kế toán phải xử lý số dự phòng tương ứng khi bán.
Không được vừa giữ nguyên dự phòng vừa ghi nhận toàn bộ tổn thất thực tế dẫn đến tính trùng chi phí.
7️⃣ CỔ TỨC NHẬN ĐƯỢC CÓ PHẢI NỘP THUẾ TNDN KHÔNG?
Đây là nội dung doanh nghiệp rất dễ nhầm lẫn.
Theo quy định tại Nghị định 320/2025/NĐ-CP, thu nhập được chia từ hoạt động góp vốn, mua cổ phần, liên doanh, liên kết với doanh nghiệp trong nước, sau khi bên được đầu tư đã nộp thuế TNDN theo quy định, thuộc diện thu nhập được miễn thuế TNDN.
VÍ DỤ:
Doanh nghiệp A đầu tư cổ phần vào doanh nghiệp B tại Việt Nam.
Trong năm 2026, doanh nghiệp A được chia 100 triệu đồng cổ tức bằng tiền từ lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp B.
Nếu đáp ứng điều kiện miễn thuế:
100 TRIỆU ĐỒNG CỔ TỨC KHÔNG PHẢI TÍNH THUẾ TNDN LẦN NỮA.
Tuy nhiên, kế toán vẫn phải ghi nhận khoản thu nhập theo chế độ kế toán và thực hiện điều chỉnh khi xác định thu nhập tính thuế nếu cần.
📌 KHÔNG PHẢI MỌI KHOẢN TIỀN NHẬN TỪ ĐẦU TƯ ĐỀU ĐƯỢC MIỄN THUẾ.
Cần phân biệt cổ tức từ lợi nhuận sau thuế, lãi trái phiếu, lợi tức quỹ đầu tư và thu nhập chuyển nhượng chứng khoán.
8️⃣ LÃI TRÁI PHIẾU CHƯA NHẬN TIỀN CÓ PHẢI GHI NHẬN CUỐI NĂM?
CÓ THỂ PHẢI GHI NHẬN THEO NGUYÊN TẮC DỒN TÍCH.
Ví dụ:
Doanh nghiệp nắm giữ trái phiếu có giá trị đầu tư 1 tỷ đồng.
Lãi suất giả định 8%/năm.
Khoản lãi tương ứng với một năm đủ điều kiện ghi nhận:
1 TỶ × 8% = 80 TRIỆU ĐỒNG.
Nếu đến ngày 31/12 doanh nghiệp chưa nhận tiền lãi nhưng khoản lãi đã phát sinh và đáp ứng điều kiện ghi nhận, kế toán phải xác định doanh thu tài chính và khoản phải thu phù hợp.
Không nên mặc nhiên chờ đến ngày tiền lãi thực tế chuyển về tài khoản mới ghi nhận toàn bộ doanh thu.
Đồng thời, cần xem xét điều khoản trái phiếu, phương pháp xác định lãi, chiết khấu hoặc phụ trội và quy định thuế liên quan.
📌 NGÀY NHẬN TIỀN KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG LÀ NGÀY PHÁT SINH DOANH THU TÀI CHÍNH.
9️⃣ PHÍ GIAO DỊCH, PHÍ LƯU KÝ VÀ PHÍ QUẢN LÝ TÀI KHOẢN XỬ LÝ THẾ NÀO?
Doanh nghiệp đầu tư chứng khoán thường phát sinh:
PHÍ MUA, BÁN CHỨNG KHOÁN
PHÍ LƯU KÝ
PHÍ QUẢN LÝ TÀI KHOẢN
PHÍ DỊCH VỤ CHỨNG KHOÁN KHÁC.
Kế toán cần phân biệt:
CHI PHÍ LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐẾN VIỆC MUA CHỨNG KHOÁN
→ Xem xét cách xác định giá gốc theo quy định kế toán.
CHI PHÍ LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC BÁN, CHUYỂN NHƯỢNG
→ Xác định đúng chi phí giao dịch và chi phí chuyển nhượng được trừ khi tính thuế.
CHI PHÍ DỊCH VỤ PHÁT SINH TRONG QUÁ TRÌNH NẮM GIỮ
→ Ghi nhận theo bản chất khoản chi và điều kiện kế toán, thuế.
📌 Không được tính trùng một khoản phí vừa vào giá gốc đầu tư, vừa vào chi phí chuyển nhượng khi xác định kết quả giao dịch.
🔟 THÔNG TƯ 145/2026/TT-BTC CÓ LIÊN QUAN GÌ ĐẾN VIỆC KHÓA SỔ?
Thông tư 145/2026/TT-BTC có hiệu lực từ 16/11/2026, thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC về hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.
Đối với doanh nghiệp có đầu tư chứng khoán, kế toán cần chú ý việc đối chiếu:
CHỨNG KHOÁN ĐÃ KHỚP LỆNH NHƯNG CHƯA HOÀN TẤT THANH TOÁN
TIỀN ĐANG CHỜ THANH TOÁN
SỐ DƯ TÀI KHOẢN TẠI CÔNG TY CHỨNG KHOÁN
CHỨNG KHOÁN ĐANG LƯU KÝ
CÁC NGHĨA VỤ PHẢI THU, PHẢI TRẢ CUỐI KỲ.
Việc xác định đúng thời điểm ghi nhận giao dịch phải căn cứ quy định kế toán và trạng thái thực tế của giao dịch.
📌 THÔNG TƯ 145 KHÔNG THAY THẾ THÔNG TƯ 99 VỀ CHẾ ĐỘ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP.
1️⃣1️⃣ CHECKLIST KẾ TOÁN CHỨNG KHOÁN TRƯỚC KHI KHÓA SỔ 2026
ĐỐI CHIẾU SỐ DƯ TÀI KHOẢN CHỨNG KHOÁN
→ KIỂM TRA DANH MỤC CỔ PHIẾU, TRÁI PHIẾU, CHỨNG CHỈ QUỸ
→ PHÂN LOẠI ĐÚNG TÀI KHOẢN KẾ TOÁN
→ ĐỐI CHIẾU GIÁ GỐC VÀ SỐ LƯỢNG
→ XÁC ĐỊNH LÃI, LỖ TỪ GIAO DỊCH ĐÃ THỰC HIỆN
→ ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TRÍCH LẬP DỰ PHÒNG
→ KIỂM TRA CỔ TỨC VÀ LÃI TRÁI PHIẾU
→ ĐỐI CHIẾU PHÍ GIAO DỊCH, LƯU KÝ
→ KIỂM TRA GIAO DỊCH CHỜ THANH TOÁN
→ XÁC ĐỊNH CHÊNH LỆCH GIỮA KẾ TOÁN VÀ THUẾ TNDN
→ LƯU HỒ SƠ ĐẦU TƯ VÀ CHỨNG TỪ ĐẦY ĐỦ.
⚠️ 3 SAI LẦM KẾ TOÁN CẦN TRÁNH
SAI LẦM 1: Cổ phiếu giảm giá cuối năm là tự động đưa toàn bộ chênh lệch giảm vào chi phí được trừ mà không kiểm tra điều kiện dự phòng.
SAI LẦM 2: Không phân biệt cổ tức được miễn thuế với lãi bán chứng khoán, lãi trái phiếu hoặc các khoản lợi tức có cơ chế thuế riêng.
SAI LẦM 3: Không đối chiếu số dư chứng khoán và tiền chờ thanh toán, dẫn đến ghi nhận thiếu tài sản, doanh thu tài chính hoặc chi phí.
✅ ĐIỂM CẦN NHỚ
DOANH NGHIỆP CÓ ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN PHẢI RÀ SOÁT CẢ KẾ TOÁN VÀ THUẾ TRƯỚC KHI KHÓA SỔ NĂM 2026.
① PHÂN LOẠI ĐẦU TƯ: Xác định đúng chứng khoán kinh doanh, đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn và các khoản đầu tư khác.
② LÃI, LỖ GIAO DỊCH: Ghi nhận đúng kết quả mua bán đã phát sinh.
③ DỰ PHÒNG: Trích lập theo điều kiện và căn cứ giá thị trường hợp lệ.
④ CỔ TỨC: Kiểm tra điều kiện miễn thuế TNDN.
⑤ LÃI TRÁI PHIẾU: Xác định doanh thu theo nguyên tắc kế toán và quy định thuế.
⑥ PHÍ GIAO DỊCH: Xử lý đúng giá gốc, chi phí và hồ sơ chứng từ.
⑦ THANH TOÁN CHỨNG KHOÁN: Đối chiếu số dư và giao dịch chưa hoàn tất tại thời điểm cuối năm.
📌 LÃI, LỖ CHỨNG KHOÁN TRÊN SỔ KẾ TOÁN KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG TRÙNG VỚI THU NHẬP TÍNH THUẾ TNDN.
Doanh nghiệp cần đối chiếu từng khoản đầu tư, từng giao dịch và từng loại thu nhập để hạn chế sai lệch báo cáo tài chính, kê khai thuế và rủi ro khi quyết toán.
🏠 DỊCH VỤ KÊ KHAI THUẾ BẢO MINH CHÂU
📍 139/4 Tân Sơn Nhì, Phường Tân Sơn Nhì, TP.HCM
☎️ Hotline: 0901.855.929
🌐 bmcdoanhnghiep.vn
#BaoMinhChau #KeToanChungKhoan #DauTuChungKhoan #QuyetToanThue2026 #BaoCaoTaiChinh2026 #ThueTNDN #DuPhongGiamGiaChungKhoan #ThongTu99_2025_TTBTC #ThongTu145_2026_TTBTC #KeToanDoanhNghiep #CoTuc #LaiTraiPhieu
đánh giá (0 đánh giá)
